زیلو، دست‌بافته‌ای که به فراموشی سپرده شده ‌است

به گزارش ایسنا، این دست‌بافته در نقش و بافت شباهت زیادی به حصیر دارد و نیز همانند حصیر یکی از موارد استفاده آن در مساجد، مصلی و اماکن متبرکه است، بنابراین می‌توان احتمال داد که زیلوبافی مرحله تکامل یافته حصیربافی است و یا به این نتیجه رسید که بافندگان آن از یک صنعت الهام گرفته‌اند.

دهخدا، زیلو را کلمه‌ای اعم از قالی و غیر آن می‌داند؛ از سابقه زیلو در میبد مدرک مستندی نیست اما بقایایی از قدیم‌ترین زیلوی بافت میبد، در مسجد جامع این شهر وجود دارد که تاریخ 808 هجری قمری را نشان می‌دهد. همچنین در مسجد شاه ولی تفت زیلویی موجود است که نام بافنده‌ی آن "شمس‌الدین قطب‌الدین میبدی" است و تاریخ بافت آن را 963 هجری قمری قدمت زده‌اند.

در زمان‌هایی که میبد از آب و زمین نسبتاً کافی برخوردار بود، کشت پنبه رواج زیاد و محصول پنبه میبد مصرف داخلی داشت و اگر هم صادر می‌شد به صورت بافته‌های نخی از نوع زیلو، کرباس و پلاس بود، لباس قشر عظیمی از مردم از نخ پنبه‌ای بافته می‌شد که مردان می‌کاشتند و زن‌ها با دستگاه‌های ابتدایی و سنتی می‌ریسیدند و می‌بافتند. همان طور که در هوای گرم و خشک تابستان کویری میبد پوشیدن لباس‌های پنبه‌ای دلپذیر بود، نشستن بر روی زیلوهای نخی آن هم در زیر بادگیر، خنکای دل چسبی به همراه داشت وانگهی زیلو گذشته از مزیت آن که متناسب با آب و هوای منطقه بود، فواید دیگری نیز در برداشت.

به‌دلیل استحکام و دوام فوق العاده‌اش از نظر اقتصادی مقرون به صرفه بود به طوری که هر زیلو دست کم صد سال دوام دارد، چون تمام مواد خام آن در محل تهیه می‌شد اشتغالزا نیز بود و صدها نیروی فعال و حتی غیرفعال همانند کودکان در این بخش به‌کار اشتغال داشتند، زیلو یکی از اقلام صادراتی میبد بود که تمام مراحل تولیدی آن شامل تهیه مواد خام، ابزار کار و بافت در محل انجام می‌شد. پول یا جنسی که در ازاء قیمت آن وارد میبد می‌شد از درآمدهای خالص محسوب می‌شد و رونق اقتصادی مهمی داشت.

زیلو، فرشی است که تار و پود آن از نخ پنبه و همانند فرش در اندازه‌های 2 در 3، 3 در 4 بافته می‌شود. زیلو از نظر کاربردی به سه دسته تقسیم می‌شود که معمولاً تفاوت ظاهری آن در نوع رنگ‌هایی است که انتخاب می کنند. زیلوهایی که به رنگ سفید و آبی می‌بافند تنها مورد استفاده آن در مساجد و امام زاده‌ها است، زیلویی که به رنگ آبی و قرمز می‌بافند و به زیلوی "جوهری" شهرت دارد از نوع نامرغوب و ارزان قیمت‌ترین زیلوهاست که در منازل مورد استفاده قرار می‌گرفته است، اما مرغوبترین نوع زیلو، "نقتال" نام دارد که به رنگ سبز و نارنجی است.

هر چند امروزه برخلاف گذشته بخش عمده‌ای از کارهای مربوط به بافتن زیلو دیگر در میبد انجام نمی‌شود و نخ‌های کارخانه‌ای جای نخ‌های دستریس را گرفته‌اند و رنگ‌های شیمیایی جایگزین رنگ‌های طبیعی شده و هرچند صدها کارگاه زیلوبافی تعطیل و زیلوبافان به‌دنبال کسب و کار دیگری رفته‌اند، اما هنوز هم اگر در کوچه‌ و محلات قدیمی میبد پرسه زنی صدای آشنای پنجه (شانه) زدن زیلوبافان را می‌شنوی، یعنی که زیلوبافی همچنان زنده و مطرح است.

مواد خام زیلو در سال‌های گذشته با کشت و به کمک چرخ ریسی در محل تهیه می‌شد؛ پنبه را پس از ریسیدن تبدیل به کلاف می‌کردند و برای تار و پود زیلو به‌کار می‌بردند؛ این نخ را در اصطلاح محلی "نخ رسمی" می‌گفتند؛ زیلویی که با نخ رسمی بافته می‌شد ظرافت کمتری داشت اما استحکام آن بیشتر بود.

نقشه زیلو در ارتباط با تعداد مج‌ها است، هرچه نقش پیچیده‌تر باشد برای بافتن آن باید بر تعداد مج که عامل تعیین کننده نقش است، افزوده شود. معمولی‌ترین نقشه‌ها با 7 مج بافته می‌شود که اسامی گوناگونی همانند "پرت توره" که بیش از 100 نقش دارد، "زلفگ"، "چیتی"، "بندگ"، "سروی"، "بافتگ"، "کاجی"، "رکنه دونی" (رکن الدینی)، "گل و مرغ"، "هشت پر کوچک" و "گل گرانه" را داراست، اما برای بافتن نقش‌های پیچیده‌تر زیر باید زیلو دارای شلیتی با 13 مج باشد. دلیل آن‌که در نقشه‌های مختلف تنها تعداد مج‌ها کم و زیاد می‌شود در این است که معمولاً حاشیه‌های زیلو در تمام نقشه‌ها یک نواخت است و نقش متن یا زمینه است که عوض می‌شود. نقشه‌های 13 مجی نیز شامل "بند رومی"، "گره"، "کلید" و "هشت پر بزرگ" هستند.

خاستگاه زیلو بافی محله بشنیغان میبد بوده و از آنجا به دیگر نقاط رواج یافته است و برای بافت آن به استاد کاری که پود را لابه‌لای تار زیلو می‌کشد و شاگردی که با استفاده از پنجه پودها را می‌کوبد، نیاز است.